باشد ، براى خداى تعالى است پس غير خداى تعالى هيچ مالكيت و اختيارى در هيچ چيز ندارد ، تا خدا آن را از او سلب كند و از چنگ او درآورد . و اراده خود را در آن جارى سازد تا ظلم كرده باشد ، و اين دليل همان است كه آخر آيه به آن اشاره نموده و مىفرمايد : * ( « وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » ) * . و اين دو وجه بطورى كه ملاحظه مىفرمائيد ملازم يكديگرند . مبناى يكى مالكيت خدا براى همه عالم است . و مبناى ديگر ، مالك نبودن احدى از ما سوى اللَّه ، نسبت به احدى از امور عالم مىباشد . * ( « كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ . . . » ) * مراد از اخراج امت براى مردم - و خدا داناتر است - اظهار چنين امتى براى مردم است . خواهى گفت : چه نكته اى ايجاب كرد كه اينطور تعبير بياورد ؟ در پاسخ مىگوئيم : نكته اش اين است كه بفهماند چنين امتى را ما پديد آورديم ، و تكون آن به دست ما بود . هم چنان كه در باره تكون و پديد آمدن گياهان همين تعبير را آورده و فرمود : « وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى » « 1 » . و خطاب در اين آيه به مؤمنين است و اين خود قرينه است بر اينكه مراد از كلمه « ناس » عموم بشر است و بطورى كه گفته‌اند فعل « كنتم » در خصوص اين آيه منسلخ از زمان است . چون نمىخواهد بفرمايد شما در زمان گذشته چنين بوده‌ايد ، بلكه مىخواهد بفرمايد شما چنين امتى هستيد ، و كلمه « امت » كه هم بر جماعت اطلاق مىشود و هم بر فرد ، ( بدين مناسبت است كه از ماده « الف ، ميم ، ميم » به معناى قصد گرفته شده است « مترجم » ) . پس امت به معناى جمعيت يا فردى است كه هدفى را دنبال مىكنند و ذكر ايمان به خدا بعد از ذكر امر به معروف و نهى از منكر ، از قبيل ذكر كل بعد از جزء ، و يا ذكر اصل بعد از فرع است . پس معناى آيه اين مىشود كه شما گروه مسلمانان بهترين امتى هستيد كه خداى تعالى آن را براى مردم و براى هدايت مردم پديد آورده و ظاهر ساخت . چون شما مسلمانان همگى ايمان به خدا داريد ، و دو تا از فريضه هاى دينى خود يعنى امر به معروف و نهى از منكر را انجام مىدهيد . و معلوم است كه كليت و گستردگى اين شرافت بر امت اسلام ، از اين جهت است كه بعضى از افرادش متصف به حقيقت ايمان ، و قائم به حق امر به معروف و نهى از منكرند ، اين بود حاصل آنچه كه مفسرين در اين مقام گفته‌اند .

--> ( 1 ) آن خدايى كه گياه را سبز و خرم برويانيد . « سوره اعلى ، آيه 4 » .